Verzoening in een verzwegen verleden

Monique deed maandenlang onderzoek naar het in Nederlands-Indië achtergebleven, verzwegen verhaal van haar opa, van wie zij zoveel gehouden heeft. En daarmee ook naar de morele verwondingen die hij in de Oost heeft opgelopen.

Op reis door vleesrauwe gevolgen

Het in de jaren ‘50 herbouwde Gruithuis leende zich als geen ander als ultieme setting. Het was alsof je opa’s huiskamer van na zijn thuiskomst uit Indië binnen wandelde. In het Gruithuis gingen we met Monique mee op reis, vervoerd in een decor van ouderwetse tafels met zeer persoonlijke zwart-wit foto’s van zichzelf, en andere mensen in de zaal die aan haar onderzoek hebben bijgedragen.

Het resultaat van de lezing was een botsing tussen een spijkerharde, maar neutrale, feitelijke context met daar doorheen gevlochten de vleesrauwe persoonlijke gevolgen voor opa en zijn kameraden van de zeven december divisie. Op z’n kortst: de lezing liet ons zeer invoelbaar het leven van opa doorleven, en daarmee misschien -zo niet waarschijnlijk- ook van dat van veel van zijn kameraden.

De toekomst verschuift

De lezing opende met een veelzeggende foto. Opa is 21 jaar. Hij ziet er knap uit, strak in het pak, koffer in zijn hand, op weg naar Nederlands-Indië. De foto die al decennia op Monique’s nachtkastje staat verbeeldt een cruciaal breekpunt in opa’s toekomst. Die toekomst, waarin hij zijn vaders boerderij in Elburg zou overnemen, komt op losse schroeven als hij opgeroepen wordt om de orde in het wankele Nederlands-Indië -op stevig verzoek van Koningin Wilhelmina- moet herstellen. Opa kijkt gespannen en is pessimistisch over zijn weerzien met de boerderij.

Drie jaar, twee maanden en één dag later keerde hij terug, met de volgende getoonde foto als het bewijs. Ook deze foto spreekt boekdelen, niet in de laatste plaats vanwege het contrast met de eerste foto. Opa is hierop wel fysiek vastgelegd, maar zijn ziel is uit zijn ogen verdwenen. Opa zou nog lang leven, maar wel beschadigd, en zwijgend over zijn verleden in Indië.

Het verhaal tussen deze twee foto’s begint met de reis van de kazerne in Steenwijk naar Amsterdam, en dan naar Indië, ondertussen uitgescholden en verafschuwd voor zijn rol in de militaire missie die hij noodgedwongen maar ook loyaal ging vervullen. Want opa werd geroepen, en opa gaf zich eraan over. Na een afschuwelijke reis met verschrikkelijke, bedorven catering, in een ruim met vijfhonderd mannen en een ondraaglijk toenemende warmte.

Een steeds vuilere orde

Al snel wordt opa’s militaire missie om de orde in Indië te herstellen een hele vuile oorlog, en er kwam ook een vijand die vernietigd moest worden: het Indonesische nationale leger. Op de eindeloze patrouilles worden bloedbaden en mensonterende taferelen aangericht. Monique’s naasten vragen zich op dit moment in haar onderzoek af of het een goed idee is om ermee verder te gaan.

Opa was een lieve man, maar er loopt ook donkerte door zijn verhaal heen. Een donkerte met daarin een complexe mix van daderschap, historische context en een bindende roep van het vaderland. Opa’s verhaal is er verder één van schaamte, schade, oorlog en verlies. Monique heeft geen oplossing voor het conflict dat dit enorm dubbele beeld in haar veroorzaakt. Toch stelt ze wel vast dat schuld niet tussen daders en slachtoffers loopt, maar dwars door alle mensen heen.

Opa’s overleving in Indië was zacht gezegd een moreel probleem. Maar opa kwam wel weer thuis, en zijn Indië verdween in stilte naar de achtergrond. Alsof er niets gebeurd was sloot hij zich weer aan bij de mensen in Nederland die al die tijd gewoon doorgeleefd hadden. Daarmee dus ook bij vele mensen, die hem -alweer- verafschuwden door het verlies van Indië of zijn bijdrage aan de gruwelijkheden van de oorlog om Indië te behouden. Zo was er veel van zijn bloeitijd aan Indië verloren gegaan en daarvoor kreeg hij bijkans zelfs nog een trap na.

Verzoening tegen verleden verwondingen

Door haar grondige onderzoek is Monique veel te weten gekomen over wat opa’s zielloze ogen op de thuiskomstfoto hebben gezien. En is ze verband gaan zien met de ziekte Parkinson, die hij later kreeg. En tevens met zijn intense herbelevingen, waarvoor destijds geen diagnose bestond, maar die wel gepaard gingen met de heftige morele verwondingen die daaraan ten grondslag liggen. Morele verwondingen die dwars door gezinnen, families, generaties en samenlevingen heengaan.

De remedie voor zulke morele verwondingen die opa’s verhaal van oorlog, schuld, daderschap, loyaliteit en plicht ons schenkt is overigens een stuk simpeler. De remedie ligt in de verzoening met alle facetten van dat besmuikte verleden. En om met enkele van opa’s laatste woorden te spreken: “Het zal niet makkelijk zijn maar het komt wel goed.”

Voor meer informatie over Monique en komende lezingen, zie deze website